Bir fazali yoki uch fazali hisoblagich: farqi nimada
Bir fazali yoki uch fazali elektr hisoblagich tanlash egasining xohishiga emas, obyektga qanday kirish liniyasi kiritilganiga bogʻliq. Ushbu maqolada 220 va 380 V tarmoqlar farqini, qaysi yuklamalar uch faza talab qilishini va nega uch fazaga oʻtish hisoblagich xaridi bilan emas, hududiy elektr tarmoqlari korxonasiga (HETK) murojaat bilan boshlanishini tushuntiramiz.
220 va 380 V tarmoq tuzilishi
Bir fazali maishiy tarmoqda obyektga ikkita sim keladi: faza va neytral, elektriklar uni nol deb ham ataydi. Ular orasidagi kuchlanish 220–230 V. Uch fazali tarmoqda simlar toʻrtta: uchta faza va neytral, baʼzan ularga alohida himoya oʻtkazgichi ham qoʻshiladi. Istalgan faza bilan nol orasida oʻsha 220–230 V boʻladi, ikki faza orasida esa 380–400 V.
Uch fazali hisoblagich korpusidagi 3×220/380 V yoki 3×230/400 V yozuvi shundan kelib chiqadi. Birinchi raqam — fazaviy kuchlanish, ikkinchisi — liniya kuchlanishi. Liniya kuchlanishi fazaviydan taxminan 1,73 marta (uchning kvadrat ildizi) katta, shuning uchun 220 V 380 V ga aylanadi. 220/380 va 230/400 V belgilari turli yillar va standartlarga oid hujjatlarda uchraydi, ikkalasi ham oddiy past kuchlanishli tarmoqni bildiradi.
Alohida holat — 3×57,7/100 V li modellar. Ular maishiy tarmoqqa toʻgʻridan-toʻgʻri ulanmaydi: bunday hisoblagichlar korxonalarning yuqori kuchlanishli kirishlarida kuchlanish va tok transformatorlari orqali oʻrnatiladi.
Bir fazali hisoblagich
Bir fazali elektr schetchik bitta “faza — nol” liniyasidagi energiyani hisoblaydi. U ixcham, montaji oson, ulanish sxemasini har qanday elektrik yaxshi biladi. Kvartira, kichik xususiy uy, garaj, dala hovli, kiosk va kichik ofislar uchun bu odatiy yechim.
Katalogdagi bir fazali modellar 220–230 V ga moʻljallangan, maksimal toki (koʻrsatilgan modellarda) 60 dan 100 A gacha: oddiy bir tarifli Merkuriy 201.8 dan tortib, PLC modemli va 4 tarifli EX18 hamda TE71 MP-1-3 gacha. Esda tuting: maksimal tok asbobning oʻlchash chegarasi, obyektga ruxsat etilgan quvvat emas. Quvvatni HETK belgilaydi, kirish avtomati esa uni cheklab turadi.
Uch fazali hisoblagich
Uch fazali hisoblagichda uchta oʻlchash elementi bor — har bir fazaga bittadan, natijani esa u bitta umumiy koʻrsatkichga jamlaydi. Koʻpgina elektron modellar har bir faza boʻyicha tok, kuchlanish va quvvatni ham koʻrsatadi, bu yuklama fazalarga notekis taqsimlanganini koʻrishga yordam beradi.
Bunday asboblar toʻgʻridan-toʻgʻri ulanadigan (katalogda 100 A gacha, masalan 10–100 A li Merkuriy 230 ART-02 PQRSIN) va yirik obyektlarda tok transformatorlari bilan ishlaydigan 5 A li transformatorli turlarga boʻlinadi. Ikkala sxemaning farqi haqida toʻgʻridan-toʻgʻri va transformatorli ulanish maqolasida oʻqing. Uch fazali asbobning korpusi kattaroq, klemmalari murakkabroq, montajda esa fazalar ketma-ketligiga rioya qilish muhim — shuning uchun ulashni faqat malakali elektrikka ishoning.
Yuklama va quvvat
Uch faza foydasiga asosiy dalil — quvvat. Bitta faza orqali cheklangan quvvat uzatiladi: kirish avtomati 63 A boʻlsa ham, bir fazali tarmoqning nazariy chegarasi 14 kVt dan kam, haqiqiy chegara esa HETK ruxsat bergan quvvatga bogʻliq.
Uch fazada xuddi shu quvvat uchta liniyaga taqsimlanadi: har bir simdagi tok uch baravar kamayadi, simlar kamroq qiziydi, kuchlanish ham kamroq pasayadi. Bundan tashqari, ayrim uskunalar boshidanoq uch fazali taʼminotga moʻljallangan:
- isitish uchun elektr qozonlar va quvvatli oqar suv isitgichlar;
- uch fazali dvigatellar: quduq nasoslari, kompressorlar, stanoklar, beton qorgichlar;
- payvandlash uskunalari va ustaxonalar;
- yuqori quvvatli elektromobil quvvatlash stansiyalari;
- yirik konditsionerlash tizimlari va issiqlik nasoslari;
- uch fazali quyosh elektr stansiyasi invertorlari.
Uyga qachon uch faza kerak
Xususiy uyga bir vaqtda ishlaydigan umumiy yuklama bitta fazaga sigʻmay qolganda yoki uch fazali uskuna paydo boʻlganda uch faza kerak boʻladi. Odatiy holatlar: gaz bilan isitishdan elektr qozonga oʻtish, ustaxona yoki elektr pechli hammom qurish, nasos stansiyasini oʻrnatish.
Uyda faqat yoritish, maishiy texnika, bir-ikkita konditsioner va suv isitgich boʻlsa, odatda bitta faza yetadi. Bunday uyda uch fazali kirish ishni yomonlashtirmaydi, lekin yuklamani fazalarga ehtiyotkorlik bilan taqsimlashni talab qiladi — aks holda bitta faza ortiqcha yuklanadi, qolgan ikkitasi esa deyarli boʻsh turadi.
Muhim: bir fazali kirish yangi hisoblagich sotib olish bilan uch fazaliga aylanib qolmaydi. Oʻtish imkoniyati, ruxsat etilgan quvvat va ulanish shartlarini hududiy elektr tarmoqlari korxonasi (HETK) belgilaydi — asbob va kabel xarid qilishdan oldin oʻsha yerga murojaat qiling.
Uch fazali uyda rozetkalar
Uch fazali kirish uydagi barcha asboblar 380 V da ishlay boshlaydi degani emas. Oddiy rozetkalar, yoritish, muzlatgich va konditsionerlar avvalgidek 220–230 V dan quvvat oladi: har bir guruh fazalardan biri va nol orasiga ulanadi. 380 V faqat shunga moʻljallangan uskunalarga — qozon, nasos, stanokka tortiladi.
Shu sababli uch fazali shchitda elektrik bir fazali guruhlarni uchta fazaga yuklama taxminan teng boʻladigan qilib taqsimlaydi. Hisoblagich esa baribir butun energiyani hisobga oladi: yuklama qanday taqsimlanganidan qatʼi nazar, u barcha fazalar boʻyicha isteʼmolni jamlaydi.
Amaliy afzallik ham bor: bitta fazada kuchlanish yoʻqolsa, butun uy chiroqsiz qolmaydi. Biroq uch fazali dvigatellar uchun faza uzilishi xavfli, shuning uchun elektrik ular uchun himoya koʻzda tutadi.
Jadvalda solishtirish
Asosiy farqlar jadvalda jamlangan. Bu umumiy yoʻnalish: hal qiluvchi omil har doim kirish liniyangiz parametrlari va HETK talablari boʻlib qoladi.
| Koʻrsatkich | Bir fazali | Uch fazali |
|---|---|---|
| Tarmoq kuchlanishi | 220–230 V | 3×220/380 V (3×230/400 V) |
| Kirishdagi simlar | Faza va nol | Uchta faza va nol |
| Katalogda toʻgʻridan-toʻgʻri ulanish | 60–100 A gacha | 80–100 A gacha |
| Transformatorli ulanish | Katalogda yoʻq | 5 A li modellar bor |
| Odatiy obyektlar | Kvartira, dala hovli, garaj, kiosk | Qozonli uy, sex, doʻkon, ofis |
| Fazalar boʻyicha hisob | Bitta liniya | Har bir faza alohida va jami |
| Oʻlcham va montaj | Ixcham, sxemasi sodda | Kattaroq, faza tartibi muhim |
Tanlashdagi koʻp uchraydigan xatolar
Amaliyotda bir xil xatolar tez-tez takrorlanadi, ularning oldini olish esa oson:
- bir fazali kirishga “kelajak uchun” uch fazali hisoblagich olish — bunday kirishga u toʻgʻri kelmaydi, kirishni almashtirish esa baribir HETK bilan kelishiladi;
- ulanish usulini hisobga olmay, faqat maksimal tokka qarab tanlash — 5 A li hisoblagich tarmoqqa toʻgʻridan-toʻgʻri ulanmaydi, u faqat tok transformatorlari bilan ishlaydi;
- kuchlanishni adashtirish: 3×57,7/100 V li modellar 380 V tarmoq uchun emas;
- fazalar nomutanosibligini eʼtiborsiz qoldirish — uch fazali uyda quvvatli bir fazali yuklamalarni turli fazalarga taqsimlash kerak;
- montajni oʻzi qilish — kirishdagi ishlarni faqat malakali elektrik bajaradi, plombalash masalasi esa HETK bilan hal qilinadi.
Model misollari
Quyida har bir variant uchun katalogdan bir nechta model keltirilgan. Qaysi biri sizga kerakligini bilmasangiz, qoʻngʻiroq qiling yoki Telegramʼda yozing: kirish parametrlariga qarab maslahat beramiz. Boshqa xususiyatlarni qanday tanlash haqida elektr hisoblagichni qanday tanlash maqolasida oʻqing.
Bir fazali
Merkuriy 201.8 — bir tarifli, 220 V, 5–80 A, aniqlik sinfi 1,5. EX18 — 220 V, 10–60 A, PLC modem, 4 tarif, IP54. PLC modemli bir fazali Kaifa — 220 V, 5–60 A, 4 tarif. SE210 SMART — 220 V, 5–100 A. Barcha variantlar bir fazali hisoblagichlar boʻlimida.
Uch fazali
Merkuriy 230 ART-02 PQRSIN — 380 V, 10–100 A, toʻgʻridan-toʻgʻri ulanish. TE73 SP-2-3 — 380 V, 100 A, PLC modem, 4 tarif. EX518 U — 380 V, 100 A, PLC modem. DTS 541 U — 3×220/380 V, 30(100) A, bir tarifli. Transformatorli hisob uchun 5 A li modellar bor, masalan Energomera CE 308 S31 543 yoki Merkuriy 234 ART-03 P. Toʻliq roʻyxat uch fazali hisoblagichlar boʻlimida.
