Toʻgʻridan-toʻgʻri va transformatorli ulanish

Uchta ulanish sxemasi

Hisoblagich energiyani ikki kattalik — tok va kuchlanish orqali oʻlchaydi. Ikkalasini ham qurilmaga bevosita berish mumkin boʻlsa, toʻgʻridan-toʻgʻri ulanish qoʻllanadi. Tok juda katta boʻlsa, tarmoq bilan hisoblagich orasiga tok transformatorlari (TT) qoʻyiladi. Kuchlanish ham yuqori boʻlsa, kuchlanish transformatorlari (KT) qoʻshiladi.

Toʻgʻridan-toʻgʻri ulanish — 220/380 V tarmoq, yuklama toki toʻliq hisoblagich orqali oʻtadi.
Yarim bilvosita ulanish — 0,4 kV tarmoq, tok TT orqali, kuchlanish esa bevosita beriladi.
Bilvosita ulanish — 6–10 kV tarmoq, tok ham, kuchlanish ham oʻlchov transformatorlari orqali beriladi.

Tanlov nimaga bogʻliq

Sxemani obyekt quvvati, kirishdagi kuchlanish va elektr taʼminoti korxonasi talablari belgilaydi. Kvartira yoki kichik doʻkon deyarli har doim toʻgʻridan-toʻgʻri ulanish bilan cheklanadi, 0,4 kV dagi yirik bino tok transformatorlarini talab qiladi, oʻz 6–10 kV podstansiyasiga ega korxonada esa TT va KT toʻliq toʻplami ishlatiladi.

100 A gacha toʻgʻridan-toʻgʻri ulanish

Toʻgʻridan-toʻgʻri ulanishda faza simlari hisoblagich klemmalariga kirib, yuklamaga chiqadi. Qurilma butun tokni oʻzi oʻlchaydi, shuning uchun ekrandagi koʻrsatkich hech qanday qayta hisoblashsiz isteʼmol qilingan energiyaning oʻzidir. Kvartiralar, xususiy uylar, doʻkonlar va kichik ofislardagi hisoblagichlarning deyarli barchasi shunday ulanadi.

Chegara qurilmaning maksimal toki bilan belgilanadi. Katalogimizdagi bir fazali modellar asosan 60–80 A ga moʻljallangan: masalan, TE71 MP-1-3 — 10–60 A, Merkuriy 201.8 — 5–80 A, SE210 SMART esa 5–100 A. Uch fazali toʻgʻridan-toʻgʻri ulanadigan modellar 80–100 A ga moʻljallangan: TE73 SP-2-3, EX518 U, Merkuriy 234 ART-02 P va Energomera CE 308 S34 746 — 100 A, uch fazali Kaifa — 80 A.

Tok yozuvini qanday oʻqish

Xususiyatlarda tok oraliq yoki ikki son bilan beriladi: 5–60 A, 10–100 A, 30(100) A. Birinchi son — aniqlik meʼyorlanadigan bazaviy tok, ikkinchisi — hisoblagich hali oʻz aniqlik sinfida ishlaydigan maksimal tok. Maksimal qiymatdan yuqori yuklama mumkin emas: kattaroq tokka moʻljallangan qurilma yoki tok transformatorli sxema kerak boʻladi.

TT orqali yarim bilvosita ulanish

Obyektning hisobiy toki toʻgʻridan-toʻgʻri ulanish imkoniyatidan oshsa — sex, savdo markazi, nasos stansiyasi, 0,4 kV dagi yirik bino — har bir fazaga tok transformatori oʻrnatiladi. U birlamchi tokni standart ikkilamchi qiymatga, odatda 5 A gacha kamaytiradi. Kuchlanish esa hisoblagichga 380 V tarmoqdan saqlagichlar yoki sinov klemma qutisi orqali bevosita beriladi.

Bunday sxema uchun hisoblagichlar “380 V, 5 A”, “5–10 A” yoki “5(10) A” deb belgilanadi. Katalogda bular, masalan, TE73 SP-1-3 (380 V, 5–10 A, PLC modem), Energomera CE 308 S31 543 (380 V, 5 A, GSM/GPRS modem), 5 A li EX518, 5 A li DTS 541 U va Merkuriy 234 ART-03 P.

Hisob uchun asosiy farq: hisoblagich faqat ikkilamchi tokni koʻradi, shuning uchun haqiqiy sarf koʻrsatkichlar farqini TT transformatsiya koeffitsientiga koʻpaytirib topiladi. 200/5 transformator uchun bu koeffitsient 40 ga, 400/5 uchun 80 ga teng. Ayrim modellar koeffitsientni xotiraga yozib, birlamchi qiymatlarni koʻrsata oladi; qurilmangiz shunday sozlanganmi — pasport va hisob tuguni hujjatlarida koʻrsatiladi.

TT va KT orqali bilvosita ulanish

6 yoki 10 kV kirishda hisoblagichni tarmoqqa bevosita ulab boʻlmaydi. Kuchlanish transformatorlari yuqori kuchlanishni fazalar orasida standart 100 V gacha pasaytiradi, bu faza va nol orasida 57,7 V ga toʻgʻri keladi (100 / √3). Tok transformatorlari esa, yarim bilvosita sxemadagi kabi, 5 A beradi. Hisoblagichdagi “3×57,7/100 V, 5 A” belgisi shundan kelib chiqqan.

Katalogdagi bunday modellar: GSM/GPRS modemli Energomera CE 308 S31 503 — 3×57,7/100 V va 5 A, 5(10) A tokli 100 V li EX518, shuningdek 100 V li TE73 SG-1-0. Ularni 380 V tarmoqqa ulash mumkin emas: kuchlanish nominaldan bir necha barobar oshib ketadi.

Hisoblash misoli

Sarf quyidagicha hisoblanadi: koʻrsatkichlar farqi × K(TT) × K(KT). Aytaylik, 150/5 TT (K = 30) va 10000/100 KT (K = 100) oʻrnatilgan — umumiy koʻpaytuvchi 3000 ga teng. Hisoblagich bir oyda 12,5 kVt·soat hisoblagan boʻlsa, obyekt aslida 37 500 kVt·soat isteʼmol qilgan. Bu yerda koeffitsientdagi xato minglab barobar xatoga olib keladi, shuning uchun koeffitsientlar hisob tuguni hujjatlarida albatta qayd etiladi.

Nomdagi raqamlar nimani bildiradi

Elektroschetchik.uz katalogi kartochkalarida kuchlanish va tok toʻgʻridan-toʻgʻri model nomiga chiqarilgan. Ularni shunday oʻqing:

220 V yoki 230 V — bir fazali tarmoq, toʻgʻridan-toʻgʻri ulanish.
380 V yoki 3×230/400 V — 0,4 kV uch fazali tarmoq; 60–100 A tokda toʻgʻridan-toʻgʻri, 5 A da esa TT orqali ulanadi.
100 V yoki 3×57,7/100 V — hisoblagich faqat 6–10 kV kirishdagi kuchlanish transformatorlari bilan ishlaydi.
60 A, 80 A, 100 A, 5–60 A, 10–100 A, 30(100) A — toʻgʻridan-toʻgʻri ulanish.
5 A, 5–10 A, 5(10) A, 5–7,5 A — tok transformatorlarining ikkilamchi zanjiri uchun hisoblagich.

TE73 SP-1-3 va SP-2-3

TE73 seriyasida Toshelektroapparat ijroni defisdan keyingi raqamlar bilan belgilaydi. TE73 SP-2-3 tavsifida “2” — 10(100) A tok, “3” — 230/400 V kuchlanish ekani yozilgan. Katalogdan koʻrinib turibdiki, SP-1-3 — xuddi shu 380 V li uch fazali model, lekin TT bilan ishlash uchun 5–10 A ga moʻljallangan, oxirgi raqami “0” boʻlgan TE73 SG-1-0 esa 100 V ga moʻljallangan. Belgidagi P harfi PLC modulni, G harfi esa GSM/GPRS ni bildiradi.

Energomera CE 308 va Merkuriy

Energomera CE 308 da parametrlar raqamli ijro kodiga kiritilgan. Katalogda: S31 503 — 3×57,7/100 V, 5 A; S31 533 va S31 543 — 380 V, 5 A; S34 746 — 380 V, 100 A. Merkuriyda esa katalog boʻyicha “-02” ijrosi 100 A li toʻgʻridan-toʻgʻri ulanishga, “-03” — 5 A li transformatorli ulanishga mos keladi: masalan, 234 ART-02 P va 234 ART-03 P. Har bir ishlab chiqaruvchining oʻz belgilash tizimi bor, shuning uchun parametrlarni tovar kartochkasi va pasport bilan albatta solishtiring.

Sxemalarni taqqoslash

Katalogda aniqlik sinfi ham farq qiladi: transformatorli TE73 SP-1-3, TE73 SG-1-0 va CE 308 S31 503 modellarida aktiv energiya boʻyicha aniqlik sinfi 0,5, 100 V li EX518 da — 0,2, TE73 SP-2-3 va TE71 MP-1-3 kabi koʻplab toʻgʻridan-toʻgʻri ulanadigan modellarda esa 1. Hisob tuguningiz uchun qaysi sinf kerakligini hududiy elektr tarmoqlari korxonasida aniqlang.

Parametr	Toʻgʻridan-toʻgʻri	Yarim bilvosita (TT)	Bilvosita (TT + KT)
Tarmoq kuchlanishi	220 V yoki 380 V	380 V (0,4 kV)	6–10 kV
Hisoblagich toki	60–100 A gacha	5 A (10 A gacha)	5 A (10 A gacha)
Hisoblagich kuchlanishi	220 V yoki 380 V	380 V	3×57,7/100 V
Transformatorlar	Kerak emas	Faqat TT	TT va KT
Sarf	Koʻrsatkichlar farqi	Farq × K(TT)	Farq × K(TT) × K(KT)
Odatiy obyektlar	Kvartira, uy, doʻkon	Sex, savdo markazi, nasos stansiyasi	Podstansiyali korxona
Katalogdagi misollar	TE71 MP-1-3, TE73 SP-2-3	TE73 SP-1-3, CE 308 S31 543	CE 308 S31 503, EX518 100 V

Sxemani qanday tanlash

Hisoblagich tanlashdan oldin dastlabki maʼlumotlarni toʻplang:

kirishdagi kuchlanish: 220 V, 380 V yoki 6–10 kV;
hisobiy yuklama va fazalar boʻyicha maksimal tok;
obyektda TT va KT bormi, ularning koeffitsientlari va aniqlik sinfi qanday;
elektr tarmoqlari korxonasining aniqlik sinfi va hisob turiga qoʻyadigan talablari;
koʻrsatkichlarni masofadan — PLC yoki GSM orqali — uzatish kerakmi.

Tokni tezkor baholash

380 V uch fazali kirish uchun moʻljal: odatiy quvvat koeffitsientida har 10 kVt yuklama fazaga taxminan 15–16 A toʻgʻri keladi. Demak, 30 kVt li obyektga 100 A li toʻgʻridan-toʻgʻri ulanadigan hisoblagich zaxira bilan yetadi, tok 100 A ga yaqinlashsa yoki undan oshsa, TT li sxemaga oʻtiladi. Yakuniy hisobni loyihachi yoki elektrchi bajaradi.

Yana nimani oʻqish mumkin

Obyekt turiga qarab tanlash haqida elektr hisoblagichni qanday tanlash maqolasida, bir fazali va uch fazali modellar farqi haqida esa bir fazali yoki uch fazali hisoblagich maqolasida oʻqing. 380 V va 100 V li barcha modellar uch fazali hisoblagichlar boʻlimida jamlangan. Ikkilansangiz, qoʻngʻiroq qiling yoki Telegramʼda yozing — sxemani tekshirib, mos modelni tanlashga yordam beramiz.

Ulashda xavfsizlik

Hisoblagichni har qanday ulashni faqat tegishli kuchlanishda ishlashga ruxsati bor malakali elektrchi bajaradi, 6–10 kV kirishlarda esa — ixtisoslashgan xodimlar. Buyurtmachi ham bilishi foydali boʻlgan bir nechta qoida:

Tok transformatorining ikkilamchi zanjirini yuklama ostida uzish mumkin emas: ochiq qolgan chiqishlarda hayot uchun xavfli kuchlanish paydo boʻladi, TT ning oʻzi ham ishdan chiqishi mumkin.
Hisoblagichni yuklamani oʻchirmasdan xavfsiz almashtirish uchun TT va KT zanjirlari sinov klemma qutisiga chiqariladi — buni loyiha nazarda tutadi.
TT qutbliligi va fazalar ketma-ketligi pasportdagi sxemaga mos boʻlishi kerak, aks holda hisoblagich notoʻgʻri hisoblaydi.
100 V li hisoblagichni 380 V tarmoqqa, 5 A li qurilmani esa bevosita kuch liniyasiga ulash mumkin emas.
Plombalash, hisob tugunini qabul qilish va koeffitsientlarni roʻyxatga olish tartibini hududiy elektr tarmoqlari korxonasida aniqlang.

Savol-javob

5 A li hisoblagichni tok transformatorisiz bevosita ulasa boʻladimi?

Yoʻq. 5 A yoki 5–10 A li hisoblagich transformatorning ikkilamchi tokiga moʻljallangan. Uni liniyaga bevosita ulasangiz, yuklama toki tezda maksimal qiymatdan oshadi, qurilma qizib ishdan chiqadi, koʻrsatkichlar esa haqiqiy sarfga mos kelmaydi. Toʻgʻridan-toʻgʻri ulanish uchun 60–100 A li modellarni tanlang, yuklama bundan katta boʻlsa, tok transformatorli hisob tugunini loyihalashtiring.

Hisoblagichdagi 5–10 A va 5(10) A yozuvlari nimasi bilan farq qiladi?

Mazmunan hech narsasi bilan: ikkalasi ham nominal tok 5 A, maksimal tok esa 10 A ekanini bildiradi. Maksimal tokni qavs ichida koʻrsatish standartlardan kelgan anʼana, tire bilan esa koʻproq kataloglarda yoziladi. Toʻgʻridan-toʻgʻri ulanish yozuvlari ham shunday oʻqiladi: 30(100) A yoki 10–100 A — bazaviy va maksimal tok. Asosiysi, hisoblagich zanjiridagi real tok maksimal qiymatdan oshmasin.

Tok transformatorining transformatsiya koeffitsientini qayerdan bilish mumkin?

Koeffitsient tok transformatori korpusidagi zavod yorligʻida kasr koʻrinishida yoziladi: masalan, 300/5 — bu 60 degani. 10000/100 kuchlanish transformatori uchun koeffitsient 100 ga teng. Bu qiymatlar loyiha va hisob tuguni hujjatlarida ham qayd etiladi. Hisoblashdan oldin barcha fazalarda koeffitsienti bir xil transformatorlar turganiga ishonch hosil qiling, umumiy koʻpaytuvchini esa hududiy elektr tarmoqlari korxonasi bilan solishtiring.

Nega 100 V li hisoblagichni 380 V tarmoqqa qoʻyib boʻlmaydi?

3×57,7/100 V li modellar kuchlanish transformatorlarining ikkilamchi kuchlanishiga moʻljallangan. 380 V tarmoq bir necha barobar yuqori kuchlanish beradi va bunday qurilmaning oʻlchov zanjirlari ishdan chiqadi. Teskari holat ham xato: 380 V li hisoblagich 100 V li ikkilamchi zanjirlarda toʻgʻri ishlamaydi. Shuning uchun model nomidagi kuchlanish sizning ulanish sxemangizga mos kelishi shart.